W Bieszczadach żyje najprawdopodobniej około 100 niedźwiedzi brunatnych w rozumieniu całej populacji bieszczadzkiej obejmującej rozległy obszar południowo-wschodniej Polski. Na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego i jego otuliny stale przebywa około 20 osobników, choć pojawiają się tam również pojedyncze niedźwiedzie wędrujące między ostojami.
Jednocześnie w publicznych statystykach i szacunkach terenowych można spotkać znacznie wyższe wartości, nawet 300–400 osobników. Nie należy jednak traktować tych liczb jako jednego, porównywalnego wyniku dla identycznie wyznaczonego obszaru Bieszczad. Dotyczą one różnych granic geograficznych, innych metod liczenia i obserwacji prowadzonych w odmiennych okresach.
Najbardziej wiarygodna odpowiedź: około 100 niedźwiedzi w populacji bieszczadzkiej
Jeżeli pytamy, ile niedźwiedzi rzeczywiście występuje w Bieszczadach jako zwartej ostoi dużych drapieżników, najbezpieczniej przyjąć szacunek około 100 osobników. Taka liczebność odnosi się do populacji zajmującej około 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych, a więc nie wyłącznie do granic jednego parku narodowego, gminy czy nadleśnictwa.
Do tej populacji należą niedźwiedzie wykorzystujące lasy Bieszczadów, przyległe tereny Pogórza, obszary w stronę Beskidu Niskiego, a także osobniki przemieszczające się poza granicami administracyjnymi. Niedźwiedź brunatny nie pozostaje bowiem stale na jednym fragmencie mapy. Zwierzę może żerować w pobliżu doliny, korzystać z leśnej ostoi położonej wiele kilometrów dalej, a w kolejnym sezonie pojawić się w zupełnie innym rejonie.
Jednorazowa obserwacja niedźwiedzia przez mieszkańca, turystę lub leśnika nie oznacza automatycznie obecności nowego osobnika w populacji. To samo zwierzę może być widziane w wielu miejscowościach, przy kilku szlakach lub na licznych nagraniach z fotopułapek.
Ile niedźwiedzi mieszka w Bieszczadzkim Parku Narodowym?
Bieszczadzki Park Narodowy zajmuje około 292 km² i jest jedną z najważniejszych ostoi niedźwiedzia brunatnego w Polsce. W granicach parku oraz w jego bezpośredniej otulinie stale bytuje około 20 niedźwiedzi. Dodatkowo od czasu do czasu pojawiają się osobniki określane jako wędrowne, które przemieszczają się przez teren parku, ale nie muszą w nim przebywać przez cały rok.
To nie znaczy, że każdy niedźwiedź spotkany na terenie Bieszczad znajduje się w granicach Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Park obejmuje tylko część rozległego górskiego krajobrazu. Wiele zwierząt wykorzystuje również kompleksy leśne poza nim, tereny sąsiednich nadleśnictw, doliny, obrzeża miejscowości oraz fragmenty terenów rolniczych.
Służby Bieszczadzkiego Parku Narodowego monitorują około 70 potencjalnych miejsc gawrowania. W tym celu wykorzystują między innymi fotopułapki, czyli automatyczne rejestratory obrazu instalowane w miejscach ważnych dla zwierząt.
Dlaczego pojawiają się liczby 100, 300, a nawet 400 niedźwiedzi?
Rozbieżności nie wynikają wyłącznie z błędów. Najczęściej są skutkiem mieszania różnych obszarów, metod i definicji. Inaczej należy interpretować liczbę zwierząt stale bytujących w samym parku narodowym, inaczej liczbę osobników w populacji bieszczadzkiej, a jeszcze inaczej dane odnoszone do bardzo szerokiego obszaru zarządzanego przez regionalne struktury leśne.
| Liczba podawana w debacie | Czego może dotyczyć | Jak ją rozumieć |
| Około 20 niedźwiedzi | Bieszczadzki Park Narodowy i najbliższa otulina | Liczba zwierząt stale przebywających na tym konkretnym obszarze |
| Około 100 niedźwiedzi | Populacja bieszczadzka | Szacunek odnoszony do szerszej ostoi o powierzchni około 2,5 tys. km² |
| Około 300 niedźwiedzi | Bieszczady, Pogórze i Beskid Niski | Szacunek dla dużego, niejednorodnego obszaru południowo-wschodniej Polski |
| Nawet około 400 niedźwiedzi | Szeroko rozumiany obszar kilku powiatów i gmin | Wartość pojawiająca się w wypowiedziach samorządowych, niebędąca wynikiem jednolitej inwentaryzacji genetycznej |
Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Krośnie wskazywała, że na rozległym obszarze obejmującym Bieszczady, Pogórze i Beskid Niski może występować około 300 niedźwiedzi. Tak szerokie ujęcie nie jest jednak tożsame z odpowiedzią na pytanie o liczbę zwierząt w samych Bieszczadach.
W przestrzeni publicznej pojawiają się również oceny mówiące o około 400 niedźwiedziach na terenie kilku powiatów południowo-wschodniej Polski. Są to dane o charakterze szacunkowym, a nie wynik pełnej, aktualnej identyfikacji genetycznej wszystkich osobników.
Jak liczy się niedźwiedzie w Bieszczadach?
Niedźwiedź brunatny prowadzi skryty tryb życia, przemieszcza się na dużych dystansach i często korzysta z trudno dostępnych lasów. Z tego powodu dokładne ustalenie liczebności populacji jest znacznie trudniejsze niż policzenie zwierząt żyjących na niewielkim, ogrodzonym obszarze.
Najbardziej miarodajną metodą są badania genetyczne. Polegają one na zbieraniu śladów pozostawionych przez zwierzęta, przede wszystkim włosów, odchodów lub materiału biologicznego z miejsc żerowania. W laboratorium określa się profil DNA, co umożliwia odróżnienie poszczególnych niedźwiedzi.
Ta metoda pozwala ograniczyć ryzyko wielokrotnego liczenia tego samego osobnika. Niedźwiedź może przejść przez kilka rejonów, wejść w zasięg różnych fotopułapek i być obserwowany przez wiele osób. Analiza DNA pozwala ustalić, czy wszystkie te ślady należą do jednego zwierzęcia, czy do kilku różnych osobników.
W 2010 roku badania genetyczne na terenie Bieszczadów pozwoliły zidentyfikować 55 niedźwiedzi. Późniejsze analizy i monitoring wskazywały na wzrost populacji, lecz od dłuższego czasu brakowało jednolitego, aktualnego badania genetycznego obejmującego całą ostoję.
Na 2027 rok zapowiedziano rozpoczęcie pełniejszej inwentaryzacji genetycznej, opartej między innymi na analizie włosów i odchodów. Jej celem ma być ujednolicenie danych dotyczących rozmieszczenia i realnej liczebności bieszczadzkich niedźwiedzi.
Czy liczba niedźwiedzi w Bieszczadach rośnie?
Dane z badań genetycznych i obserwacji terenowych wskazują, że populacja bieszczadzka zwiększała się stopniowo, a nie gwałtownie. Według informacji przywoływanych przez specjalistów rzeczywista liczebność niedźwiedzi w Bieszczadach była w ostatnich latach szacowana na około 80 do nieco ponad 100 osobników, przy powolnym wzroście populacji o kilka procent rocznie.
Wzrost liczebności nie oznacza jednak, że każdy zauważony niedźwiedź jest nowym zwierzęciem. Na częstsze obserwacje wpływają również inne zjawiska:
- Rozbudowa zabudowy i infrastruktury turystycznej w miejscach sąsiadujących z lasem
- Łatwy dostęp do odpadów komunalnych, resztek żywności i karmy pozostawianej przy posesjach
- Zmiany w bazie pokarmowej, w tym dostępność owoców leśnych, kukurydzy oraz padliny
- Większa liczba kamer, fotopułapek i telefonów rejestrujących zwierzęta
- Szybsze rozpowszechnianie nagrań w mediach społecznościowych
- Okresowe przemieszczanie się młodych niedźwiedzi poszukujących własnych areałów
Większa widoczność niedźwiedzi przy drogach lub zabudowaniach nie jest równoznaczna z prostym i automatycznym wzrostem całej populacji.
Gdzie najczęściej spotyka się niedźwiedzie w Bieszczadach?
Najważniejsze ostoje niedźwiedzia brunatnego leżą w rozległych, spokojnych kompleksach leśnych, z dala od zwartej zabudowy i najbardziej uczęszczanych dróg. Zwierzęta korzystają z gęstych lasów bukowych i jodłowych, stromych stoków, dolin potoków, zarośli oraz terenów zapewniających możliwość ukrycia się.
Niedźwiedzie występują między innymi w rejonach:
- Bieszczadzkiego Parku Narodowego
- Tarnicy, Halicza i Rozsypańca
- Ustrzyk Górnych i Wołosatego
- doliny górnego Sanu
- okolic Wetliny i Smereka
- rejonu Cisnej oraz Baligrodu
- lasów w kierunku Soliny i Polańczyka
- obszarów graniczących ze Słowacją i Ukrainą
Nie należy jednak traktować tej listy jak mapy gwarantowanych spotkań. Niedźwiedź może przebywać w danym rejonie przez kilka dni, tygodni lub miesięcy, a później przesunąć się na znaczny dystans. Samce zajmują szczególnie rozległe areały i mogą regularnie przemieszczać się między różnymi częściami ostoi.
Czy niedźwiedzie w Bieszczadach są niebezpieczne dla turystów?
Niedźwiedź brunatny jest dużym, silnym i dzikim drapieżnikiem, dlatego każde spotkanie wymaga spokoju oraz zachowania odpowiedniego dystansu. Jednocześnie zwierzęta te zazwyczaj unikają człowieka. Na wyznaczonych szlakach Bieszczadzkiego Parku Narodowego ryzyko bezpośredniego spotkania pozostaje ograniczone, zwłaszcza gdy turyści poruszają się w ciągu dnia, nie schodzą ze szlaków i nie próbują podchodzić do zwierząt.
Największe ryzyko konfliktu pojawia się wtedy, gdy człowiek zaskoczy niedźwiedzia z bliskiej odległości, podejdzie między samicę a młode, wejdzie w pobliże żerowiska albo przyzwyczajonego do ludzkiego pokarmu osobnika. Szczególnej ostrożności wymagają również miejsca, w których zwierzęta mogą znajdować łatwo dostępne resztki jedzenia.
W przypadku zauważenia niedźwiedzia z daleka należy:
- Zatrzymać się i ocenić, czy zwierzę wie o naszej obecności
- Nie podchodzić, nie robić zdjęć z bliska i nie próbować skracać dystansu
- Spokojnie i powoli wycofać się tą samą drogą
- Mówić normalnym głosem, aby zwierzę mogło rozpoznać obecność człowieka
- Nie uciekać biegiem i nie wykonywać gwałtownych ruchów
- Nie odwracać się do niedźwiedzia plecami podczas wycofywania
- Nie zostawiać jedzenia ani nie próbować odciągać zwierzęcia pokarmem
Jeżeli niedźwiedź znajduje się przy zabudowaniach, śmietniku, parkingu albo drodze, nie należy gromadzić się wokół niego ani tworzyć tłumu. Należy oddalić się w bezpieczne miejsce i zgłosić sytuację właściwym służbom.
Niedźwiedź brunatny – największy lądowy drapieżnik Polski
Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) jest największym lądowym drapieżnikiem występującym w Polsce. Dorosłe samce są zwykle wyraźnie większe od samic. Masa ciała zależy od wieku, płci, sezonu i dostępności pokarmu, ale duże samce mogą ważyć kilkaset kilogramów.
Mimo że niedźwiedź jest drapieżnikiem, jego dieta jest w dużej mierze roślinna. W Bieszczadach zjada między innymi:
- Borówki, maliny, jeżyny i inne owoce leśne
- Żołędzie, bukiew, nasiona oraz pędy roślin
- Owady, w tym mrówki i ich larwy
- Padlinę
- Drobne zwierzęta oraz okazjonalnie większą zdobycz
- Uprawy rolne, zwłaszcza kukurydzę
- Resztki pokarmu pozostawiane w niezabezpieczonych pojemnikach na odpady
Jesienią niedźwiedzie intensywnie żerują, gromadząc zapasy tłuszczu przed zimowym okresem ograniczonej aktywności. Wtedy mogą częściej zbliżać się do miejsc obfitujących w pożywienie, również do sadów, pól i zabudowań, jeśli dostęp do pokarmu jest łatwy.
Czy niedźwiedzie zapadają w sen zimowy?
Niedźwiedzie w Bieszczadach nie przesypiają zimy w sposób całkowicie nieprzerwany. Zapadają w stan zimowego odrętwienia, w którym silnie ograniczają aktywność, zmniejszają tempo przemiany materii i przebywają w gawrach. Podczas łagodnej pogody lub okresowych ociepleń mogą się jednak wybudzać i opuszczać schronienie.
Gawry znajdują się najczęściej w trudno dostępnych, spokojnych miejscach. Mogą być zlokalizowane w wykrotach, pod skalnymi osłonami, w gęstych młodnikach, pod korzeniami dużych drzew lub w odpowiednio przygotowanych zagłębieniach terenu.
Dla samic okres zimowy ma wyjątkowe znaczenie, ponieważ właśnie wtedy rodzą młode. Niedźwiadki przychodzą na świat zimą w gawrze, są bardzo małe i przez pierwsze miesiące całkowicie zależne od matki. Wiosną opuszczają schronienie razem z nią.
Dlaczego nie wolno dokarmiać niedźwiedzi?
Dokarmianie niedźwiedzi jest niebezpieczne zarówno dla ludzi, jak i dla samych zwierząt. Osobnik, który nauczy się kojarzyć człowieka, samochód, parking, kontener na śmieci lub posesję z łatwym posiłkiem, może regularnie wracać w te miejsca.
Z czasem taki niedźwiedź traci naturalny dystans, podchodzi coraz bliżej domów i częściej wchodzi w sytuacje konfliktowe. Nie jest to zachowanie korzystne ani dla zwierzęcia, ani dla mieszkańców regionu. Skuteczne ograniczanie problemów wymaga przede wszystkim zabezpieczania odpadów oraz niedopuszczania do dostępności jedzenia.
W 2026 roku uruchomiono działania obejmujące między innymi rozwój monitoringu telemetrycznego, powołanie grupy interwencyjnej oraz stosowanie zabezpieczonych pojemników na odpady. Monitoring telemetryczny obejmował osiem niedźwiedzi wyposażonych w aktywne obroże.
Ile niedźwiedzi jest w Polsce?
Niedźwiedź brunatny występuje w Polsce przede wszystkim w Karpatach. Najważniejszym obszarem jego obecności pozostaje województwo podkarpackie, w tym Bieszczady i sąsiednie tereny leśne. Według danych przywoływanych w publikacjach opartych na statystykach GUS, w Polsce wykazywano 462 niedźwiedzie brunatne, z czego 339 w województwie podkarpackim.
Także w tym przypadku konieczna jest ostrożna interpretacja. Dane statystyczne mogą bazować na rocznych ocenach i zgłoszeniach z różnych jednostek terenowych, a nie na jednorazowym, pełnym badaniu genetycznym obejmującym wszystkie zwierzęta. Dlatego liczby krajowe, regionalne i parkowe nie powinny być zestawiane bez wyjaśnienia, jakiego obszaru oraz jakiej metody dotyczą.
Bieszczady pozostają najważniejszą ostoją niedźwiedzia brunatnego
Bieszczady są jednym z ostatnich obszarów w Polsce, gdzie niedźwiedź brunatny może funkcjonować w rozległym, stosunkowo mało przekształconym krajobrazie leśnym. Najbardziej aktualny, ostrożny szacunek mówi o około 100 niedźwiedziach w całej populacji bieszczadzkiej, przy około 20 osobnikach stale przebywających w Bieszczadzkim Parku Narodowym i jego otulinie.